Woordenlijst bestuiving: begrippen die elke teler kent

Bestuiving heeft een eigen vocabulaire. In deze woordenlijst leggen we de begrippen uit die je tegenkomt in onze artikelen en in gesprekken met leveranciers en adviseurs. Elke uitleg is kort en praktisch.

De bloem

• Helmknop. Het mannelijke deel van de bloem dat stuifmeel maakt. In veel gewassen gaan de helmknoppen vanzelf open. Bij andere, zoals tomaat en blauwe bes, moet het stuifmeel eruit geschud worden.
• Helmkegel. Bij tomaat zijn de helmknoppen vergroeid tot een gele kegel rond de stijl. Het stuifmeel komt vrij binnen in de kegel. Er is dus trilling nodig om het eruit te krijgen.
• Stamper. Het vrouwelijke deel van de bloem: stempel, stijl en vruchtbeginsel samen. Een tomatenbloem heeft één stamper, een frambozenbloem heeft er veel.
• Stempel. De top van de stamper die het stuifmeel opvangt. De stempel moet ontvankelijk zijn. Dat hangt onder meer af van temperatuur en luchtvochtigheid.
• Stijl. Het steeltje tussen stempel en vruchtbeginsel. Na de bestuiving groeit de stuifmeelbuis door de stijl naar de zaadknoppen.
• Stuifmeel. De fijne korrels met het mannelijke erfelijke materiaal. Bijen en hommels verzamelen stuifmeel ook als eiwitrijk voer voor hun broed.
• Kiemkracht van stuifmeel. Het vermogen van stuifmeel om op de stempel te kiemen en de zaadknop te bevruchten. Die neemt af door hitte, kou, stress in de plant en de leeftijd van het stuifmeel.

Bestuiving en vrucht

• Bestuiving. Het overbrengen van stuifmeel van de helmknop naar de stempel. Het is de stap vóór de bevruchting.
• Zelfbestuiving. Bestuiving met stuifmeel van dezelfde bloem of hetzelfde ras. Tomaat is een zelfbestuiver, maar heeft wel trilling nodig om het stuifmeel vrij te maken.
• Kruisbestuiving. Bestuiving met stuifmeel van een andere plant of een ander ras. Veel rassen blauwe bes zetten beter vrucht bij kruisbestuiving.
• Vruchtzetting. Het deel van de bloemen dat uitgroeit tot een vrucht. Slechte vruchtzetting is vaak het eerste zichtbare teken van slechte bestuiving. Maar je ziet het pas weken later.
• Steenvruchtje. Een van de kleine, vlezige deeltjes van een framboos of braam. Elk steenvruchtje komt uit een eigen stamper en moet apart bestoven worden.
• Nootje. Het kleine "zaadje" aan de buitenkant van een aardbei, dat eigenlijk een klein vruchtje is. Waar nootjes niet bestoven zijn, groeit het vruchtvlees eromheen minder. Dat geeft misvormde vruchten.

Bijen en hommels

• Trilbestuiving (sonicatie). Een hommel houdt de bloem vast en laat zijn vliegspieren trillen. Daardoor komt het stuifmeel los. Honingbijen kunnen dit niet.
• Bijtsporen. Bruine plekjes op de helmkegel van tomaat, waar een hommel zich met zijn kaken vasthield tijdens het trillen. Telers controleren ze om te zien of bloemen bezocht zijn. Zie bestuiving controleren bij tomaat.
• Volk. De bijen of hommels die samen in een kast leven: koningin, werksters en broed. Voor de bestuiving telt vooral het aantal actieve werksters.
• Haalster. Een werkster die uitvliegt om stuifmeel of nectar te halen. Alleen haalsters bezoeken het gewas.
• Vliegopening. De opening waardoor bijen in en uit vliegen. Bij veel hommelkasten kun je die instellen op open, dicht of alleen naar binnen.
• Nectarroof. Nectar halen via een gaatje in de zijkant of voet van de bloem, zonder de helmknoppen te raken. De bij krijgt voedsel, maar de bloem wordt niet bestoven.

Monitoren en management

• Vliegactiviteit. Het aantal vluchten in en uit een kast over de tijd. Het laat zien hoe actief een volk werkt, maar niet waar de bijen heen gaan.
• Bloembezoek. Een bij of hommel die op een bloem landt. Bezoek in het gewas laat zien waar de bestuiving echt plaatsvindt.
• Wachttijd. De periode na een gewasbehandeling waarin je bestuivers weghoudt van het behandelde gewas. Check het etiket en de bijwerkingenlijst van je leverancier.

Meten in plaats van met de hand controleren

Veel van deze begrippen gaan over dingen die je normaal met de hand controleert: bijtsporen, vruchtzetting, even kijken bij de vliegopening. HiveWatcher meet een deel daarvan continu. De HiveNode bij elke kast telt de vluchten in en uit en meet klimaat en licht bij de vliegopening. De BeeNode in het gewas telt het bloembezoek. In het portaal zie je beide samen, per kast en per afdeling.

Lees meer over hoe tomaten worden bestoven en gewasbescherming en volken, of lees meer over HiveWatcher.

Lees meer over bestuiving monitoren met HiveWatcher.